🦋🤖 YERSİZ ŞEYLER

Rasyonel dinbilimin ikinci sorunu Tanrı’nın varolduğunu kanıtlamaktı. Şimdi bu meselenin esasıyla ilgili belirtilmelidir ki, gösterim, [demonstration] anlayışın işe koştuğu anlamıyla, bir hakikatin diğerine dayanması anlamına gelir. Böyle kanıtlarda elimizde bir önkabul – sağlam bir şey vardır ve başka bir şey onu takip eder; varsayımsal bir noktadan yola çıkarak bir hakikatin neye dayandığını sergileriz. O halde bu gösterim şeklini Tanrı’nın varolmasına uygulamakla kastedilen şey, olsa olsa, Tanrı’nın oluşunun daha başka şartlara dayandığıdır, oluşuna zemin teşkil eden daha başka şartlara dayandığıdır. Bunun bir hataya yol açacağı hemen anlaşılır: çünkü Tanrı her şeyin tek zemini olmalıdır, demek ki kendinden başka hiçbir şeye dayanmamalıdır. Ve bu tehlikenin algılanması çağdaş zamanlarda kimilerini “Tanrı’nın varolduğu kanıtlanamaz; doğrudan sezgilerle anlaşılması gerekir” demeye itmiştir. Ne ki, gösterim, aklın verdiği anlamıyla, hatta doğru sağduyuların bile verdiği anlamıyla, anlayışın ona verdiği anlamdan çok daha farklıdır. Aklın yaptığı gösterim kuşkusuz Tanrı olmayan bir şeyden başlar. Ama ilerlediği zaman, başladığı noktayı izahsız bir olgu halinde öylece bırakmaz. Aksine, o noktanın türetilmiş ve oldurulmuş olduğu sergilenir, ve böylece birincil olan şeyin, doğrudan kendini sürdüren şeyin Tanrı olduğu görülür, türetilmenin şekli onda sarılmış ve soğurulmuş olur. “Tabiata bakın, Tabiat sizi Tanrı’ya götürecektir; mutlak son sebebi bulacaksınız” diyenler, Tanrı’nın türetilmiş bir şey olduğunu söylemezler: Bir başka şeyden gelip Tanrı’ya biz kendimiz yöneliriz derler; ve böylece Tanrı’nın, netice gibi gelse de, ilk adımın mutlak zemini olduğunu söylerler. İki şeyin ilişkisi tersine çevrilmiştir; netice gibi gelen şeyin öncül olduğu gösterilerek, başlangıçtaki öncül, bir netice haline indirgenmiş olur. Dahası, akıl, yaptığı gösterimlerde her zaman bu yolu izler.

G. W. F. Hegel 1817 Küçük Mantık, s. 74

English: William Wallace
Türkçesi: Işık Barış Fidaner

ç.n.

~~~ Gösterim ~~~

Anlayış: Bir hakikatin diğerine dayanması: p(X|ϴ)

Akıl: Başlangıçtaki öncülün bir netice haline indirgenmesi: p(ϴ|X)

Kategorilerin kendi başlarına alındıklarında boş oldukları iddiasını haklı bulmak, her halükârda sahip oldukları özel damga ve önem ile taşıdıkları içerik görüldüğünde, pek zordur. Elbette kategorilerde taşınan içerik duyularla algılanamaz, ne zamanda ne de mekândadır: ama bu ona kusurdan çok kıymet verir. Böyle içeriklerin izlenimler halinde sıradan düşünüşümüze yaptıkları etki gözlenebilir. Bir kitap ya da konuşmada mesela bol bol içerik olduğunun, içerikle dolu olduğunun söylenmesi, oradan çıkabilen düşünce ve genel sonuçların çokluğuyla orantılıdır: fakat buna karşılık, herhangi bir kitabın, mesela bir romanın, çok fazla tekil hadise, durum, olay, vb. içeriyor diye dolu dolu olduğunu asla söylememeliyiz. Demek ki halkımız bile bir eserin maddeye gebe olmasının duyu olgularından fazlasıyla sağlandığının farkındadır. O halde bu ek gereksinim düşünceler değil de nedir, ilk başta da kategoriler değil de nedir? Gerçi eklemek gerekir ki kategorilerin kendi başlarına boş oldukları iddiası tamamen haksız değildir, şayet bununla kastedilen, onların ve katıldıkları mantıksal Fikir’in felsefenin tamamını oluşturmadığı ise: bunların mutlaka ilerleyerek gerçek konular olan Tabiat ve Akıl’a ulaşacakları ise. Yeter ki bu ilerleme yanlış anlaşılmasın. Mantıksal Fikir yabancı kalmış olduğu bir içeriği elde ediyor değildir: kendi yerli eylemi onu Tabiat ve Akıl halinde geliştirir ve özelleştirir.

G. W. F. Hegel 1817 Küçük Mantık, s. 91

English: William Wallace
Türkçesi: Işık Barış Fidaner