René Girard: Simetrik Kırma ve Simetriyi Kırma — Işık Barış Fidaner

Şiddet ve Kutsal (1972) kitabında René Girard insan toplumlarında her an patlak verebilen şiddet sarmallarını durdurmaya yaradığı için dinsel feda/kurban ritüellerinin toplumsal yapıyı muhafaza eden akılcı bir taktik olduğunu anlatır. Ayırt ettiği iki boyut şunlardır:

1) Şiddet insanların karşılıklı birbirini kırmasıdır; bunun insanların aynılıkları üzerinden salgın hastalık gibi yayılan bir kir veya lanet olduğu hayal edilir. Buna simetrik kırma diyelim.

2) Feda/kurban ritüeli şiddetin hedefini şaşırtarak karşılıklılığı kırar; toplumda simgesel farklılaşma bu yolla kurulur. Buna da simetriyi kırma diyelim.

Girard ilkel toplumlarla içtenlikle empati kuran naif bir faydacılık diliyle konuyu ele alır ve bulaşıcı şiddeti sınırlamak için feda/kurban vermenin ne kadar mantıklı bir yöntem olduğunu anlatır: Simetrik kırma (şiddet) muazzam bir tehlike olduğuna göre “toplum” adına harekete geçip simetriyi kırmak (feda/kurban) mübahtır.

Fakat Freudcu açıdan bakınca görürüz ki Girard’ın empati kurduğu dinsel yapı aslında histerik yayılım korkusundan beslenen obsesif kompülsiyonlardan ibarettir. Feda/kurban ritüelinin amacı toplumda tezahür eden şiddet sarmalını sihirli bir işlemle geri almaktır (undo, Ungeschehenmachen): adeta hiç patlak vermemiş gibi yapmaktır. Bu işlem aslında eril kimlik taslamadır ve kadınları feda etmektedir [1].

Peki simetriyi kırıp şiddet sarmalını durdurmanın başka bir yolu olamaz mı? Alternatif yolu bulmak için durum ile eylem ayırt edilmelidir:

1) Simetrik kırma eğer durum halinde kalırsa, eşitlik talep eden hasetli insanlar üretir: “Eşitlik istiyorum! (bende yoksa onda da olmasın).”

2) Simetrik kırma eğer eyleme geçerse felekten intikam almaya yönelir; yıkıcı (isabetsiz) eylemlere intikam değil ters tepme (backlash) denmelidir; isabet derken fiziki şiddet kastedilmiyor, söz ve tavrın simgesel isabeti kastediliyor [2].

3) Simetriyi kırma eğer hasetli insanlık durumuna müdahale ediyorsa ister istemez hiyerarşik iktidar yapıları üretir.

4) Simetriyi kırma eğer (simgesel) intikam eylemine yanıt vermek zorunda kalırsa hiyerarşik katmanlaşma oluşturamaz ve şükran istemeye/göstermeye mecbur kalır.

Böylece iki temel ayrım yapmış olduk:
1) Hasetli durum vs. intikam eylemi
2) Hiyerarşik durum vs. şükran eylemi

Nietzsche hem intikam ile şükran arasındaki yakınlığa dikkat çekmişti (İnsanca Pek İnsanca) hem de bunların köle ahlakına aykırı olduğunu vurgulamıştı (İyi ve Kötünün Ötesinde). Mevcut hiyerarşilerin dayandığı eşitlik talep eden hasetli insan eğer değişecekse (fiziki değil simgesel!) intikam eyleminden geçerek şükran istemenin/göstermenin yolunu açmalıdır [3].

(İngilizcesi)

Işık Barış Fidaner doktoralı (Boğaziçi Üniversitesi) bir bilgisayar bilimcidir. Yersiz Şeyler‘in Admini, Žižekian Analysis’in Editörü, Görce Yazıları‘nın Küratörüdür. Twitter: @BarisFidaner

Notlar:

[1] Bkz “Ben De: Kadınlar Erkekler İçin Feda Olmayı Reddediyor”

[2] Bkz “Günü ve Geceyi Bitirebilmek: Rahatlar, Rahatsızlar ve Felekten İntikam Almak”, “Dayatma, Eleştiri, Analiz: Bağlılık, Sadakat, İsabet”, “Just Revenge Against The Superego”

[3] Friedrich Nietzsche: “Şükran ve intikam”, “Efendi Ahlakı ve Köle Ahlakı”; “Şükran Duymak Yeniden Havalı Olsun”