Fabrika nedir? — Slavoj Žižek

Sınıf savaşı artık resmen bittiğine göre ve Sovyetler Birliği Halkın sınıfsız ülkesi sayıldığına göre, rejime hâlâ muhalefet edenler (veya öyle olduğu zannedilenler) toplumsal bedeni bölen çatışmayı çıkaran sınıf düşmanları sayılamazdı artık, onlar Halk düşmanlarıydı, insanlıktan dışlanması gereken haşarattı, beş para etmez pisliklerdi.

Rejimin bu şekilde kendi aşırılığını bastırmasının tam eşleniği, 1920’lerin sonunda ve 1930’ların başında Sovyetler Birliği’nde psikolojik bireyin icadıydı. 1920’lerin başında Rusyalı avangart sanat (Futurizm, İnşacılık) endüstrileşmeye coşkuyla sarıldı ama bununla kalmadı, yeni bir endüstri insanı icat etme gayreti içine bile girdi – o artık gelenekten kökünü alan duygulu tutkuların eski insanı olmayacaktı, endüstriyel Makine’nin devasa eşgüdümünde bir çivi veya vida rolünü memnuniyetle kabullenen yeni insan olacaktı.

Tam da “ultra-ortodoks” olduğu için, yani resmi ideolojinin nüvesiyle aşırı özdeşleştiği için, devirici bir bakıştı bu: Eisenstein’da, Meyerhold’da, İnşacı resimlerde, vb. bulduğumuz erkek ve kadın imgeleri tam da insanın mekanik hareketlerinin güzelliğini vurgular, onu baştan aşağı psikolojisizleştirir. Batıdaki liberal bireycilik “Taylorizasyon” ve Fordcu seri üretim hattının ideolojik karşıt kutbuydu, ama Batıda kabus sayılan bu öğeler Rusyada ütopyacı özgürleşme ihtimali sayılarak selamlanmıştı: Meyerhold’un oyunculuğa “davranışçı” yaklaşımı nasıl şiddetle savunduğunu düşünün – artık oyuncu canlandırdığı kişiyle empatik aşinalık kurmayacaktı, katı bir fiziki disiplin sağlamak üzere amansız bir beden eğitiminden geçecekti, bir dizi mekanik hareketi tekrarlama yeteneği kazanacaktı. Rusyalı avangart sanatçılar aslında Lenin’in “Taylorizasyon”u üretimi örgütlemenin yeni bilimsel yolu sayarak kutlamasını mantıksal sonuçlarına götürüyorlardı sadece.

Bu mekanik üretim görüsü (ve pratiği) sahiden özgürleştirici bir potansiyel barındırır mı? Burada ilk yapılacak iş temel bir soruyu sormaktır: Fabrika nedir?

Slavoj Žižek (2002) Devrim Kapıda: Lenin’den Seçme Yazılar 1917

Türkçesi: Işık Barış Fidaner