Alaycılık vs. İroni/Dalga — Slavoj Žižek

Peter Sellars’ın Cosi fan tutte versiyonu şu temel öncüle dayanır: Tek tutkulu aşkı yaşayan filozof Alfonzo ile Despina diğer genç çiftlerle deneylere girişerek kendi umutsuz aşklarının çıkmazını sahnelemektedir. Bu okuma alaycılığın karşısına konması gereken Mozartçı ironiyi/dalgacılığı kalbinden vurur. En basit ifadeyle:

Alaycı dışarıya tasladığı inançlarla hususi alanda alay etmektedir (kamuoyu nezdinde vatan için feda olmayı vaaz edersiniz, hususi alanda kazançları üst üste yığarsınız…).

İronide/dalgada ise özne bir konuyu dışarıya gösterdiğinden çok daha fazla ciddiye almaktadır, kamuoyu nezdinde dalga geçtiği bir şeye aslında gizlice inanmaktadır.

Alfonzo ve Despina, soğukkanlı deneyci filozof ile ahlakı bozuk hizmetçi kız, asıl tutkulu aşıklar olarak kendi travmatik bağlarıyla yüzleşebilmek için diğer zavallı çiftlerin gülünç erotik kargaşasını adeta bir enstrüman gibi çalıyordur.

Şimdi Mozartçı ironi/dalganın biricik özelliğini formülleştirebiliriz: Onda müzik sözlere karşı tamamen özerkleşmiş olsa bile henüz yalan söylemiyordur.

Mozartçı ironi/dalga hakikatin sahiden de ‘müzik diliyle konuştuğu’ biricik andır, Lacan’a ‘Moi la verité, je parle’ (ben hakikat, konuşuyorum) dedirten Bilinçdışından size seslenen müziktir.

Ve ancak günümüzde, ironi/dalgayla dolup taştığı için inançtan yoksun olduğu iddia edilen postmodern çağımızda, Mozartçı ironi/dalga tam gerçelliğine kavuşur ve bizleri şu utandırıcı olgu ile yüzleştirir:

İçten içe değil ama eylemlerimizde, toplumsal pratiğimizde, farkında olduğumuzdan çok daha fazlasına inanırız.

Özgürlük: Devasız Bir Hastalık kitabından

Türkçesi: Işık Barış Fidaner

Bkz “İstihzamane: Alay ve İroni” Slavoj Žižek