Ejderhane: Dil Sesle Eşleşen Örgütlü Düşüncedir — Ferdinand de Saussure

Kelimelerin hemseda maddesinden yoğurularak dilegetirme gücü kazanışıdır.
(Bağlam: Saussure Dil Lokantası)

Fikirler ve sesler. Dilin işleyişine katılan bu iki öğeye bakmak onun yalın değerler sistemi olduğunu kanıtlamaya yeter.

Düşüncemiz psikolojikman –dilegelmemişken– şekilsiz ve dağınık bir yığından ibarettir. İşaretlerden yararlanamadığımız hallerde bir fikri geri kalan efkardan net ve tutarlı bir tarzda ayıramadığımızı filozoflar ve dilbilimciler kolayca kabullenirler. Dil olmadığı takdirde düşünce bulanık ve yersiz bir buluttan ibarettir. Dil meydana çıkana dek ortada fikir mikir yoktur, efkardan ayırt edilemez.

Peki uçuşan düşünceler aleminin karşı yakasında bekleyen sesler kendi başlarına hudutlu varlıklar oluşturabilir mi? Ses de efkar kadar bulanıktır. Ses maddesi düşünceden ne daha stabil ne de daha katıdır. Ses düşüncenin sığıştırılacağı bir kalıptan fazlasıdır, hemsedadır: Dilim dilim bölünüp yoğuruldukça düşünceye lazım gelen imleyenleri oluşturan bir hamurdur.

O halde dil olguları sahnesini hudutlayacak mütemadi bölütler her iki düzlemi birden kesmelidir; hem efkar karmaşalarının (komplekslerin) tanımsız düzlemini (A) hem de bir o kadar bulanık hemseda/hemseslenme düzlemini (B). Bu sahneye dair aşağıdaki şema kaba bir fikir verecektir:

Düşünce bakımından dilin oynadığı rol fikirleri dışavuracak hemseda araçları yaratmak değildir, düşünceyi seslere bağlama vazifesi görmektir, böylece iki yakanın birimleri arasında karşılıklı hudutlar çizilebilir.

Düşünce tabiatı gereği kaotik/kargaşalı olsa da dilde uğradığı bozunum sürecinde nizama sokulacaktır. Ne düşünceler maddi şekiller kazanır, ne de sesler zihinsel varlıklara dönüşür. Dili gizemlendiren gerçek odur ki ‘düşünce-ses’ bölünmeyi gerektirir; iki şekilsiz yığın arasında şekillenen dil kendi birimlerini oluşturuyordur.

Havayla temas eden suyun yüzeyini düşünün; hava basıncı değiştiği takdirde suyun yüzeyi bölünüp parçalanacaktır, dalgalanacaktır; düşüncenin hemseda ile birliği veya eşleşmesi de işte o dalgalar gibidir.

Dile articulation/dilegeliş/ekleniş/bitişme mahalli denebilir, önceden tanımladığımız anlamda. Dildeki her terim bir eklemdir, fikir hemsedaya eklendiği zaman o ses o fikrin işareti olur.

Dil bir kağıt sayfaya da benzetilebilir: düşünce kağıdın ön yüzüdür, ses de arka yüzüdür; ön yüzü keserken arka yüzü kesmezlik edemezsiniz; dilde de ne sesi düşünceden koparabilirsiniz ne de düşünceyi sesten; birbirinden koparılırsa iki taraf da soyutlaşacaktır, ya dümdüz psikolojiye ya da katıksız sesbilime varılacaktır.

Demek ki dilbilim ses ve düşünce öğelerinin bileştiği sınırhattında işlemektedir; onların bileşiminden çıkan şey bir şekil veya biçimdir, bir madde veya töz değildir.

Genel Dilbilim Kursu’ndan

Türkçesi: Işık Barış Fidaner

Ejderhane Türkçe ‘ejderha yeri’ İsveççe ‘erkek pufla ördeği’ (male eider) demektir.

Bkz “Dilde İşaretin Tabiatı 1: Seda Kavramı İmletir” “Dilde İşaretin Tabiatı 2: Keyfilik İlkesi ve Doğrusallık İlkesi” “Yerlişhanı: Kavramsal Açıdan Dilde Değer” Ferdinand de Saussure, “Bulut”, “Arzumman adalarını Segoy derinlerden su yüzüne çıkardığı zaman herşey kendi sahi adını taşırdı” Ursula Le Guin, “Patolojik Narkissos Çağımızın Toplumsal Mecburi Öznellik Tipidir” Slavoj Žižek, “Erguvantasyon: Zenon paradoksları/saçmantıkları” Slavoj Žižek, “Düşmedeniyet ve Dilmedeniyet”, “Yıldızlar Beşiği: Dilmedeniyetin Beşiği Baş-language”, “Lacan’da dil (la langue) ve dilmeden (lalangue)” Jean-Claude Milner, “Dilmeden (lalangue), Dilmedeni (ekholog), Dilmedeniyet (ekhosen)”, “Espritüel Hemseslenme: Çince Şiirsel Yazıda Tonik Kontrpuan” Jacques Lacan, “Hemseslenme: İmleme, İmleyiş, İmletim, İmlendirme”, “Hemseslenme (equivocation)” Jacques Lacan, “Yorumlama ancak hemseslenme ile işleyebilir” Jacques Lacan, “Dürtüler söyleyişin bedendeki yankısıdır” Jacques Lacan