Yerli, Yersiz, Yerlenme — Işık Barış Fidaner

Hegelci diyalektik anlatıldığı zaman şu üçlü formüle sıkça başvurulur:
1) Tez
2) Antitez
3) Sentez
Bu terimleri Hegel’in kendisi değil öğrencileri geliştirmiş olsa da bu üçlü formülün Hegel’in derdini anlamaya yardım ettiği kesindir.

Bu üçlüyü Slavoj Žižek şu üçlü ile eşleştirir [1]:
1) Hayal
2) Gerçek
3) Simgeleme
Tez hayal eder, antitez gerçek ile yüzleşir, sentez ise simgeleme yaparak hayal ile gerçek arasında dolayım kurar.

Şimdi gelin yine bunlarla örtüşen bir başka üçlü daha önerelim:
1) Yerli
2) Yersiz
3) Yerlenme

Yerli, tezdir; kendi yadsımasından bihaberdir veya onu inkar eder. Örnek: Vatan, Yuva, Ego.
1) Bir yere “yerleştiğini” hayal eder.
2) Ötede bir yere önce “boş yer” hayalini yansıtır, sonra orayı fiilen boşaltır ve kendi benliğini oraya “yerleştirir”.
Yerli, “yerleştirme”ler (installation) yaparak Ego inşa ettikçe fiilen işgalci veya sömürgeci durumuna düştüğünün farkına varmaz veya varmak istemez. Hayallerine tutunur ve gerçeklerden kaçar.

Yerli kendi yadsıması ile yüzleşince Yersiz belirir, böylece tezden antiteze geçilir. Yersiz, su yüzüne çıkan meseledir, tezahür eden semptomdur, Yerli’nin keyfini kaçıran spoiler‘dır.
1) Yersiz Yerli’ye başkaldırarak kendini ondan ayırmaya çabalar.
2) Ama ondan kopamaz: Yersiz başgösterdiği anda Yerli onun kellesini uçurabilir [2].
Yerlilik hayali temelden sarsılmadıkça Yersiz semptomatik gerçek tekrar tekrar sahnelenmeye devam eder. Defalarca yenilgiye uğrayan bu devrimci köstebek, Yerli hayalin gerçeklik yanılsamasını besleyen gıda olur.

Yerli-Yersiz yüzleşmesi çoğu zaman çatışmalı seyreder ama kimi zaman diyalektik barışmaya da yol açabilir. Böyle özel anlarda “yerleşme” iptal olur ve yerlenme yürürlüğe girer:
1) “Yerleşme” Yerli’nin “boş yer” hayali güdümündeki ilerleyişinden ibaretti.
2) Yerlenme ise uzamsal parsellerden ziyade bileşimsel konumlarla ilgilidir [3].
Yerlenme simgelemedir. Simgenin yerli olduğu söylenemez ama o yersiz de değildir: Bu yadsınmanın yadsınmasıdır. Simgeleme yerli yerinde olabilir ama ancak mecazi anlamda: Diyalektik sentez budur.

Işık Barış Fidaner doktoralı (Boğaziçi Üniversitesi) bir bilgisayar bilimcidir. Yersiz Şeyler‘in Admini, Žižekian Analysis’in Editörü, Görce Yazıları‘nın Küratörüdür. Twitter: @BarisFidaner

Notlar:

[1] Slavoj Žižek (2014) En Yüce Histerik: Hegel ile Lacan.

[2] Bkz “Başgösteren ve Esas-İmleyen: Köstebek ve Mürekkepbalığı”

[3] Bkz “Uzamsal ile Bileşimsel”