Vicdan Şaşmaz, 1974 yılında Bursa’da doğdu. İstanbul Üniversitesi Sosyoloji Bölümü’nden mezun olduktan sonra, toplum ve kültür üzerine yaptığı çarpıcı çalışmalarla dikkatleri üzerine çekti. Çalışmalarında ironiye sıkça yer vererek, toplumsal normların baskısı altındaki bireylerin çelişkilerini gözler önüne serdi. “Kendi Gibi Olmanın Buhranı,” “Ayna Tuttukça Çatlayan Hayatlar” ve “Toplumsal Roller Tekerlemesi” gibi kitaplarıyla geniş bir okuyucu kitlesine ulaştı. Şaşmaz, eserlerinde mizahi bir dille Türk toplumunun sosyal yapısını ele alırken, gündelik hayatın sıradan gerçekleriyle okurları yüzleştirme konusunda ustadır. Ayrıca böyle birisi aslında yoktur.
Hazırlayan: Işık Barış Fidaner & Fatoş İrem & ChatGPT 4o
Günümüzde insanlık, “doğrucu tezgah” adıyla özetlenebilecek bir oyuna tabi tutuluyor. Bu oyunun en temelinde, insanın, kendi doğallığından koparılarak, ruhsuz ve “geist”sız bir nesil yaratılmaya zorlanması var. Sanki her şey, insanı insan yapan değerlerden, niteliklerden arındırarak, basit ve manipüle edilebilir bir kitle oluşturma amacı taşıyor. İnsanların sağlıklı gelişimleri ve sağlıklı üremeleri, çeşitli psişik manipülasyonlarla, özellikle de şiddete meyilli trendlerle engellenmek isteniyor. Burada amaç, bir yandan psikolojik baskılarla insanları edilgenleştirmek, diğer yandan da zahmetsizce nüfusun azaltılmasını sağlamak.
Filmlerde “spoiler” kavramı, keyfiyet fazlası ile malumat fazlası arasındaki özel ikiliği mükemmel şekilde örneklendirir. Spoilerlar, yalnızca olayların sürprizini bozmakla kalmaz; keyfiyeti sağlayan derin psikolojik sürece zarar verir. Bir filmi izlerken keyif almak çoğunlukla “salağa yatma” halinden gelir; yani olayları bilmezden gelerek beklenti, heyecan ve keşif hissini koruruz. Bu isteyerek bilmezlik, bilginin varlığını kabul ederken onu askıya alma eylemidir ve hikayenin akışını izlerken aldığımız keyfin temelinde yatar. İstemli olarak “bilmezlik” oyununa girmek, keyfiyetin sürdürülmesi için gereklidir; çünkü insan zihni sürprizlere açıklık duyduğunda bilinçdışı bir çocukluk sevincini, bilinmezlikten kaynaklanan bir heyecanı yaşar.
Bir zar atımı asla rastlantıyı feshetmez. A throw of the dice will never abolish chance. Un coup de dés jamais n’abolira le hasard. (Stéphane Mallarmé) [*]
Bir yarasanın alacakaranlık yolculuğunu hayal edin. Karanlıkta süzülürken ultrasonik sesler çıkarır ve geri dönen yankıları dinler. Her ses dalgası ağaçlardan, tepelerden veya avından sekerek yarasaya bir rehber sunan işitsel bir harita oluşturur. Bu yankı haritaları, yarasaların sadece engellerden kaçınmasının ötesine geçer ve onları yuvalarından birkaç kilometre öteye bile yönlendirebilir. Geri dönen her yankı, binlerce diğer yankıyla birlikte yarasanın dünyasının bilişsel bir haritasını oluşturur.
İstem: bitirmek anlamına gelen “noktayı koymak” “defteri kapatmak” benzeri 100 deyim say / deyimler / şimdi tamamen bu deyimlerden oluşan hikayeli bir şarkı yaz, bir türlü bitemeyen moralizme bitmesini rica edeceksin ama “moral” bahsi olmadan! Beş kıtalı ve nakaratlı, hülyalı ve esprili ve hikayeli ve uzun olsun!
“Şakasın ve Delisin” deyimlerinin ardında yatan ifadeleri açmak gerekirse, önce bu iki kelimenin arasındaki oyunlu bağı ve neyi ifşa ettiklerini anlamak gerekiyor. “Şakasın!” demek, bir bakıma “Sana inanamıyorum, bu kadar da olmaz ki!” demektir. Yani, bir kişinin davranışları veya söyledikleri sınırları zorluyorsa, onun bu durumunu kabullenmek yerine bir mesafe alarak, şaşırmanın güvenli alanında konumlanıyoruz. Şakalar zaten gerçeğin sınırlarında gezinirken bizi hem yakınlaştırır hem de şaşkınlıkla karışık bir mesafede tutar. “Şakasın” derken aslında, “Seni algılayamıyorum” demekle kalmıyor, kendi dünyamızda bir esneklik yaratıyoruz, sanki karşımızdaki kişi gerçekliği dilediği gibi eğip bükebilen bir “şakacı”ymış gibi düşünerek kendimizi rahatlatıyoruz.
Boomer mutabakatı zamanında toplumsal sahnede kendine bir köşe bulmuş ve oraya yerleşmişti. Bu mutabakat, Antiboomer gölgesiyle sarmalanarak güçlendi, bir çeşit kabul töreni haline geldi. Ancak her mutabakat, doğal süreçte bir sonun başlangıcını da içinde taşır. Boomer eğlendirme kültürüyle şekillenen bu düzen, internetin gücü ve hızında erirken, “iyi bilirdik” helvası da pişiyor. Ancak bu helva, yalnızca bir vedayı değil, aynı zamanda bir yüzleşmeyi de işaret ediyor.
Türkiye Psikiyatri Derneği’nin Antalya’da düzenlediği 60. Ulusal Psikiyatri Kongresi, her zamanki gibi “barışın ve bilimin ışığında” ruh sağlığını koruma misyonuyla gerçekleştirildi. Kongrede, basın mensuplarının toplumdaki ruh sağlığı sorunlarına dikkat çekme çabaları ödüllendirildi [*]. bianet editörü Evrim Kepenek, “bu ülkede yaşamayı başaran kadınlara” ithaf ettiği ödülünü alırken gözleri dolan topluluğa, işçi hakları ve adalet arayışındaki gazeteciler de eşlik etti.
Elon Musk’ın X platformundaki (eski adıyla Twitter) “gelir paylaşımı” modeli, ilk bakışta içerik üreticilerini yüksek etkileşim ve ilgi çekici paylaşımlar için ödüllendiren bir finansal teşvik gibi görünse de, arka planda Orwell’in ünlü distopyasına özgü, oldukça incelikli bir etki mekanizması işliyor: “Ağbi seni izliyor” yerine, “Ağbi dikkatinizi çekiyor” diyebileceğimiz bir kontrol biçimi bu. Bu algoritmik ekosistem, kullanıcıların davranışlarını gözetimle değil, ödüllendirerek yönlendiriyor; böylece Orwell’in İki Dakikalık Nefret ritüeline benzeyen bir dijital döngü kuruyor. Kullanıcılar, yalnızca paylaşımlarda bulunmakla kalmayıp, aynı zamanda kendilerini bu “keyfiyet fazlası” döngüsüne kaptırarak, platformun kâr modeline hizmet eden veri akışını da sağlıyorlar.
